Năm ba mươi mốt tuổi, Quỳnh muốn đổi việc.

Anh nộp bốn mươi hai chỗ trong ba tháng.

Bốn mươi hai chỗ đều trả lời. Thư trả lời giống nhau đến mức anh phải so từng chữ mới thấy khác:

*"Cảm ơn anh đã quan tâm tới vị trí này. Sau khi xem xét kỹ lưỡng, chúng tôi rất tiếc chưa thể tiếp tục cùng anh ở giai đoạn này. Chúng tôi sẽ lưu hồ sơ của anh và liên hệ khi có vị trí phù hợp hơn."*

Bốn mươi hai lần.

Không lần nào có phỏng vấn. Không lần nào qua được vòng đầu.

*

Quỳnh đi hỏi.

Anh có một người quen tên Thảo, làm tuyển dụng cho một công ty vừa. Anh mời chị đi uống cà phê, đưa hồ sơ ra, và hỏi thẳng:

"Chị xem giúp em, hồ sơ này hỏng ở đâu."

Thảo đọc. Đọc chừng ba phút.

Rồi chị bảo:

"Hồ sơ em không hỏng. Em có bảy năm kinh nghiệm, làm đúng ngành, không nhảy việc lung tung. Chị mà tuyển thì chị gọi em."

"Thế sao bốn mươi hai chỗ không ai gọi?"

Thảo đặt tờ giấy xuống.

"Vì bốn mươi hai chỗ ấy không ai đọc cả em ạ."

*

Chị giải thích.

Bây giờ mỗi vị trí có ba bốn trăm hồ sơ. Không ai đọc hết được. Người ta dùng phần mềm sàng.

Phần mềm ấy chấm điểm hồ sơ theo từ khoá và theo một loạt tiêu chí. Chấm xong, nó xếp hạng. Người tuyển dụng chỉ đọc mười hồ sơ đứng đầu.

"Thế em bị trừ điểm chỗ nào hả chị?"

Thảo nhìn anh.

"Chị nói cái này em đừng buồn nhé. Em học cao đẳng."

"Vâng."

"Phần lớn phần mềm nó có một mục lọc cứng: đại học trở lên. Cứng nghĩa là không chấm điểm, mà loại thẳng."

"Loại thẳng ạ?"

"Ừ. Hồ sơ em nó không xuống tới tay ai cả. Nó rơi ở bước đầu tiên, trong ba giây."

Quỳnh ngồi im.

"Chị ơi, thế cái phần mềm ấy có xem em làm được gì không?"

"Không em ạ. Nó xem em có gì."

*

Ba đêm sau đó, Quỳnh không ngủ được.

Không phải anh giận. Anh không giận được, vì không có ai để giận. Cái phần mềm ấy không ghét anh. Nó không biết anh là ai. Nó chỉ làm đúng việc người ta bảo nó làm.

Nhưng anh nghĩ mãi về câu của chị Thảo: **nó không xem em làm được gì, nó xem em có gì.**

Và đến đêm thứ ba, anh nghĩ ra một chuyện.

*

Anh nghĩ thế này.

Nếu cái máy ấy đọc hồ sơ, thì cái nó đọc là **chữ**. Nó không đọc người. Nó đọc chữ.

Mà chữ thì anh viết được.

*

Nhưng anh không làm cái việc mà chín người trong mười sẽ làm.

Anh không khai man bằng cấp. Anh không nhét chữ trắng vào nền trắng để lừa máy, cái mẹo mà hồi ấy trên mạng người ta bày nhau. Anh không thuê ai viết hộ.

Vì anh biết một điều: nếu anh gian mà lọt vào, thì đến vòng phỏng vấn anh vẫn phải ngồi trước một người thật, và người ấy sẽ hỏi anh về cái bằng anh không có.

Anh làm cách khác.

*

Anh đi tìm **cửa sau hợp pháp**.

Ba đêm liền, anh đọc tin tuyển dụng. Không đọc nội dung. Anh đọc **cách người ta đăng**.

Và anh nhận ra một chuyện: trong bốn mươi hai công ty ấy, có mười một công ty đăng tin ở hai chỗ.

Chỗ thứ nhất là cổng tuyển dụng chính thức, nơi có phần mềm sàng.

Chỗ thứ hai là trang cá nhân của chính người quản lý bộ phận, đăng kèm một câu kiểu: *"Team mình đang tìm một bạn làm mảng này, ai quan tâm nhắn mình nhé."*

Cái chỗ thứ hai ấy không có phần mềm nào cả. Nó chỉ có một người, và một cái hộp tin nhắn.

*

Quỳnh nhắn cho mười một người ấy.

Anh không gửi hồ sơ. Anh viết tay từng cái, mỗi cái một kiểu, và trong mỗi tin nhắn anh làm đúng một việc: **anh nói về vấn đề của họ.**

Với anh quản lý kho vận, anh viết ba đoạn về chuyện đối soát tồn kho cuối tháng, kèm một con số cụ thể mà chỉ người từng làm kho mới biết.

Với chị bên logistics, anh hỏi về chuyện xe về muộn giờ cao điểm, và anh kể cách công ty cũ của anh xử lý.

Anh không nhắc bằng cấp một chữ nào. Không phải giấu. Chỉ là không ai hỏi.

*

Bảy người trả lời.

Bốn người hẹn cà phê.

Hai người mời phỏng vấn.

Một người nhận anh.

*

Người nhận anh tên Bình, trưởng bộ phận vận hành một công ty giao nhận.

Hôm phỏng vấn, ngồi được chừng hai mươi phút, anh Bình mới sực nhớ ra, hỏi:

"À, mà chưa hỏi Quỳnh học trường nào nhỉ?"

"Dạ em cao đẳng anh ạ."

Anh Bình gật gù, ghi vào sổ, rồi hỏi tiếp về chuyện đối soát tồn kho.

*

Ba tuần sau khi vào làm, Quỳnh được anh Bình dẫn đi một vòng.

Đi qua phòng nhân sự, anh Bình chỉ vào một cái màn hình:

"Đấy, phần mềm sàng hồ sơ của bọn anh đấy. Mới mua năm ngoái, mấy trăm triệu."

Quỳnh nhìn cái màn hình.

"Anh ơi, cái này em có nộp qua đấy một lần rồi."

"Ơ thế à? Kết quả sao?"

"Dạ nó loại em ạ."

Anh Bình đứng im.

Rồi anh cười phá lên, cười to đến mức cả phòng nhân sự quay lại nhìn.

*

Ba tháng sau, công ty ấy đổi lại cấu hình phần mềm.

Cái mục "đại học trở lên" từ lọc cứng chuyển thành tiêu chí chấm điểm. Nghĩa là không có bằng thì bị trừ điểm, nhưng vẫn được vào vòng chấm, vẫn có cơ hội nếu chỗ khác bù lại.

Người đề xuất đổi là anh Bình.

Trong tờ trình, anh viết đúng một dòng lý do:

*"Bộ phận tôi vừa tuyển được một người mà chính phần mềm này đã loại."*

*

Còn Quỳnh, người ta hỏi anh có ghét cái phần mềm ấy không.

Anh bảo không.

"Nó có làm gì tôi đâu. Nó chỉ đọc chữ."

Rồi anh nói thêm, và đây là câu người ta hay nhắc lại nhất trong mấy chuyện của Trạng:

**"Cái máy nó gác cổng chính. Nhưng cái nhà nào cũng có cửa sau, và đứng ở cửa sau bao giờ cũng là một con người."**